Phố Bát Đàn vốn không sinh ra để gắn với phở. Trong suốt một thời gian dài của lịch sử Thăng Long, nơi đây được biết đến trước hết là con phố chuyên buôn bán đồ đàn – những sản phẩm gốm sành phục vụ sinh hoạt hằng ngày như bát, đĩa, ấm, chén, chum, vại. Chính từ mặt hàng “bát” phổ biến ấy mà cái tên Bát Đàn ra đời, mộc mạc, đúng chất phố nghề Hà Nội xưa.
Thế nhưng, cùng với dòng chảy của thời gian, phố nghề cũng thay đổi. Sau những biến động lớn của nửa đầu thế kỷ XX, đặc biệt là giai đoạn chiến sự cuối năm 1946 – đầu 1947, Bát Đàn được xây dựng, hồi sinh lại. Nghề gốm dần thu hẹp, nhường chỗ cho các hoạt động buôn bán và dịch vụ mới phù hợp với nhịp sống đô thị. Và chính trong bối cảnh ấy, phở – món ăn đặc trưng của Hà Nội – đã tìm được chỗ đứng rất riêng trên con phố này.
Khoảng nửa sau thế kỷ XX, một quán phở nhỏ xuất hiện tại số 49 Bát Đàn. Không biển hiệu cầu kỳ, không bàn ghế sang trọng, quán chỉ bán phở bò theo lối truyền thống: nước dùng ninh xương trong, ngọt tự nhiên; bánh phở mềm; thịt bò tươi, thái mỏng. Điều đặc biệt là cách ăn: khách phải tự xếp hàng, trả tiền trước và tự tay bưng bát phở nóng về chỗ ngồi. Cách bán tưởng chừng “khó tính” ấy lại vô tình tạo nên bản sắc.
Dần dần, người ta không còn gọi đơn giản là “quán phở ở số 49 Bát Đàn”, mà nhắc đến bằng một cái tên gọn gàng hơn, dễ nhớ hơn: phở Bát Đàn. Từ đây, tên phố đã vượt ra khỏi phạm vi địa danh, trở thành tên gọi của một trải nghiệm ẩm thực. Phở Bát Đàn không phải là một trường phái phở riêng biệt về công thức, mà là biểu tượng của phở Hà Nội xưa: ăn chậm, ăn trật tự, ăn vì hương vị chứ không vì dịch vụ.
Sự nổi tiếng của phở Bát Đàn cũng phản ánh một quy luật quen thuộc ở khu phố cổ: rất nhiều món ăn Hà Nội được gọi tên theo phố, không phải vì phố đó chỉ có một quán, mà vì quán ấy đủ lâu đời, đủ đặc trưng để “mượn” tên phố làm dấu ấn. Từ đó, phố Bát Đàn đi vào đời sống hiện đại với hai lớp ký ức song song: một Bát Đàn của bát gốm, đồ đàn xưa cũ, và một Bát Đàn của bát phở nóng nghi ngút khói mỗi sáng.
Ngày nay, khi nhắc đến Bát Đàn, nhiều người trẻ có thể nhớ đến phở trước tiên, rồi mới đến lịch sử con phố. Nhưng xét cho cùng, đó cũng là một cách ký ức đô thị tiếp tục được truyền đi – bằng mùi vị, bằng thói quen, bằng những điều rất đời thường của Hà Nội.